کودتای 28 مرداد و برکناری مصدق

کودتای 28 مرداد با پشتیبانی کشورهای آمریکا، انگلستان و تا حدودی روسیه صورت گرفت که البته نمی توان از نقش عوامل داخلی و نیروهای نفوذی غافل شد. اتحاد بین ملیون و روحانیت می توانست از وقوع این حادثه جلوگیری کند. نتیجه کودتای 28 مرداد، برکناری دکتر مصدق و محکومیت وی به 3 سال زندان بود.

خواندن تاریخ تحولات کشور برای کمتر ایرانی فارغ از جذابیت است. اطلاع و آگاهی از اینکه گذشته چگونه بوده و حال حاضر بر چه اساسی رقم خورده است، مطالعه نقاط عطف تاریخی و همچنین حوادثی که سرنوشت کشور را رقم زده اند، برای همه ایرانیان جالب و خواندنی است. یکی از حوادثی که تاثیرات آن تا سالها ادامه داشته است، کودتای 28 مرداد سال 1332 است که همه کم و بیش با آن آشنایی داریم.

سرفصل های نوشتار

  •  حوادث قبل از کودتای 28 مرداد 1332
  • ملی شدن صنعت نفت و نخست وزیر مصدق
  • خط مشی دکتر مصدق  و کودتای 28 مرداد
  • نتایج کودتای 28 مرداد
  • عوامل دخیل در کودتای 28 مرداد

کودتای 28 مرداد سال 32- کودتا-کودتاچیان-مصدق

حوادث قبل از کودتای 28 مرداد 1332

حادثه کودتای 28 مرداد با نام دکتر محمد مصدق و جنبش ملی شدن صنعت نفت همراه است. قبل از وقوع این حادثه، با تبعید رضاشاه و بر تخت نشستن محمدرضا شاه، تا سالها از قدرت خانواده سلطنتی کاسته شده بود. به طوری که محمدرضاشاه به واسطه مجلس نمایندگان تحت فشار بود و قدرت و اختیار او نسبت به دوران رضاشاه، تا حد زیادی کاسته شده بود. این امر موجب تنش و اختلاف میان نیروهای سیاسی، شکل گیری گروه های اپوزیسون از جمله حزب توده، تزلزل در نهاد قدرت و ... بود.

در فاصله بین سال 1320 تا سال 1332 محمدرضاشاه قدرت زیادی نداشت و بیشتر تصمیم گیری ها توسط مجلس صورت می گرفت. در این مدت به دلیل نابسامانی های سیاسی پانزده نخست وزیر بر سر کار آمدند و کناره گیری کردند. از این میان می توان به احمد قوام‌السلطنه، علی سهیلی، محمد ساعد، ابراهیم حکیم‌الممالک و عبدالحسین هژیر اشاره کرد.

قبل از وقوع کودتای 28 مرداد گروه های مختلف مذهبی، چپ و ملی شکل گرفتند. یکی از این گروه ها، جبهه ملی به رهبری محمد مصدق، حسین مکی و مظفر بقایی بود که هدف اصلی خود را مخالفت با سیاست ها و دخالت های دولت انگلستان در امور داخلی کشور قرار دادند. این گروه با فعالیت های ملی گرایانه، سعی در کوتاه کردن دست اجانب را داشتند و برای نفوذ در دربار تلاش زیادی کردند. سرانجام با انتخاب محمد مصدق به عنوان نماینده مردم تهران در مجلس شانزدهم این راه هموار شد.

در این مجلس تلاش زیادی شد تا صنعت نفت ملی شود. سرانجام با ترور رزم آرا (نخست وزیر وقت) به دست فدائیان اسلام، لایحه ملی شدن صنعت نفت در دستور کار مجلس قرار گرفت. حسین علاء که به جای رزم آرا به کرسی نخست وزیری نشسته بود، خود را عاجز از مقابله با طرح مجلس دید و سرانجام تسلیم خواست نمایندگان شد. اما در این میان شرکت های نفتی انگلیسی و آمریکایی بیکار ننشسته و شکایات خود را به دیوان لاهه و شورای امنیت سازمان ملل متحد اعلام کردند. با این وجود، دفاعیاتی که دکتر مصدق از طرح ملی شدن صنعت نفت داشت، موجب پیروزی ملی گرایان و شکست شرکت های سرمایه گذار خارجی شد. در این میان مذاکراتی نیز صورت گرفت اما نهایتا تصمیم جبهه ملی و شخص مصدق، ملی کردن صنعت نفت و کوتاه نمودن دست بیگانگان از این سرمایه ملی بود.

 ملی شدن صنعت نفت و نخست وزیر مصدق

قبل از حوادث کودتای 28 مرداد، با پیروزی جبهه ملی و طرح ملی شدن صنعت نفت، این بار نوبت به دکتر مصدق بود که بر جایگاه نخست وزیر بنشیند. در زمان نخست وزیری وی، کارشکنی های زیادی از سوی برخی نمایندگان از جمله سیدحسن امامی‌ صورت گرفت. دکتر مصدق برای مقابله با این موارد، خواستار گرفتن پست وزارت جنگ بود که با مخالفت شدید محمدرضا شاه مواجه شد. در نتیجه وی در 25 تیر ۱۳۳۱ استعفا داد و به جای او احمد قوام به نخست وزیری منصوب شد.

این در حالی بود که دکتر مصدق محبوبیت زیادی را در بین مردم و قشر روحانی کسب کرده بود. به طوری که با استعفای وی، قیام مردم ایران موجب شد تا شاه وی را در 30 تیر ماه مجدد برای نخست وزیری برگزیند. در همین زمان بود که دسیسه شرکت های نفتی برای کودتای 28 مرداد آغاز شد. تلاش برای براندازی دکتر مصدق هدف اصلی  و مهم دو  کشور انگلستان و آمریکا بود. آنها می دانستند تا زمانی که دکتر مصدق در قدرت است، نمی توانند به نفت ایران دسترسی داشته باشند. در نتیجه تلاش زیادی برای براندازی دولت مصدق کردند.

کودتای 28 مرداد-دکتر مصدق-کودتا-آمریکا-شاه-کاشانی

خط مشی دکتر مصدق  و کودتای 28 مرداد

دکتر مصدق با هدف جلوگیری از دخالت های خارجی، تلاش زیادی برای ملی کردن صنعت نفت کرد. با موفقیت در این کار، در چاه های نفت را بست و تلاش کرد تا اقتصاد کشور را بدون نفت و وابستگی به درآمدهای نفتی اداره کند. اما از آنجا که مخالفین این طرح ساکت ننشسته بودند، با ایجاد اختلاف بین رهبران جبهه ملی و مذهبیون (به رهبری آیت الله کاشانی) و همچنین تخریب افکار عمومی، زمینه را برای کودتای 28 مرداد آماده کردند.

کودتای 28 مرداد درست زمانی انجام شد که مردم نسبت به سیاست ها و خط مشی های دکتر مصدق ناامید شده بودند و از حمایت وی دست کشیدند. هر چند قبل تر ازکودتای 28 مرداد نیز کودتای نافرجامی صورت گرفت و موجب فرار شاه در روز ۲۵ مرداد به خارج از کشور شد. در طرح کودتای 28 مرداد که با نام «آژاکس» بود، آیزونهاور کمک زیادی به مخالفین و کودتاچیان در کودتای 28 مرداد کرد و سرانجام در روز 28 مرداد همه امور کشور تحت سلطه ارتش درآمد و ارتشبد زاهدی به نخست وزیری منصوب شد.

نتایج کودتای 28 مرداد

 با پیروزی ارتش و وقوع کودتای 28 مرداد، اداره کشور نیز از این پس به دست نظامیان افتاد. پس از کودتای 28 مرداد نیز با تمامی گروه های اپوزیسیون از جمله حزب توده، گروه های مذهبی و ملیون برخوردهای شدیدی شد. دکتر مصدق سه سال را در زندان سپری کرد و سپس به جنوب کشور تبعید شد. از دیگر نتایج کودتای 28 مرداد، اعدام شدن برخی از مهمترین سران حزب توده و گریختن برخی دیگر به خارج از کشور بود.

کودتاچیان-آیت الله کاشانی-حزب توده

عوامل دخیل در کودتای 28 مرداد

در کودتای 28 مرداد، مطبوعات نقش مهمی بر عهده داشتند. حمله به سیاست های دکتر مصدق و شکل دهی به افکار عمومی مطابق با خواست غربی ها از جمله فعالیت های آنها برای کودتای 28 مرداد بود. در این میان حزب توده تلاش زیادی برای جلوگیری از وقوع کودتای 28 مرداد کرد و در اوایل مرداد ماه نشریات «شهباز» و «به سوی آینده» چندین بار احتمال وقوع کودتای 28 مرداد را گوشزد کرده بود. از سوی دیگر بین آیت الله کاشانی و دکتر مصدق اختلاف نظر پدید آمد که همین امر موجب عدم حمایت وی از جبهه ملی و شخص مصدق شد. اگر آیت الله کاشانی از مصدق حمایت می کرد، احتمال زیادی وجود داشت که کودتای 28 مرداد  با شکست مواجهه شود. 

کشور روسیه نیز از خیانت به دولت مصدق و  شرکت در کودتای 28 مرداد دست نکشید و طلاهایی را که مصدق نیاز داشت به او نداد و در عوض به دولت زاهدی تحویل داد. کودتای 28 مرداد  موجب شد تا اقتصاد داخلی با وضعیت بحرانی مواجه شود. نتایجی کودتای 28 مرداد، تا سال 1357 که انقلاب به وقوع پیوست پا برجا ماند.

چرا 30 تیر تکرار نشد؟

تاملی در ناکامی نهضت ملی

چرا 30 تیر تکرار نشد؟

مهندس بازرگان

مهندس بازرگان

نظر کاربران

هنوز هیچ نظری ثبت نشده است.
شما اولین نفر باشید.

 

فهرست

تازه ها

عضویت

تماس با ما