پهلوی ها از آغاز تا سقوط

پهلوی، حکومتی که در سال 1304 خورشیدی به طور رسمی به قدرت رسید. رضا شاه پهلوی آغازگر این حکومت است که در تاریخ 25 آذر 1304، در کاخ گلستان تاج گذاری کرد. با شروع جنگ جهان دوم در سال 1320، متفقین وارد ایران شدند. به دلیل مخالفت های رضاشاه با حضور بیگانگان در کشور، وی از پادشاهی خلع و به جزیره موریس تبعید شد. پس از رضا شاه، پسرش محمدرضا شاه بر تخت سلطنت نشست.

رضاشاه پهلوی

برای بررسی سلسله پهلوی، شناخت رضاشاه و پرداختن به زندگی و آغاز ورودش به صحنه سیاسی ضروری به نظر می رسد.

آغاز زندگی و نوجوانی رضاشاه پهلوی

زمانی که رضاخان میرپنج به عنوان یک سرباز وارد نیروی نظامی شد، شاید فکرش را هم نمی کرد روزی بتواند اداره کشور را در دست بگیرد. رضا سوادکوهی، مردی که علاقه زیادی به نظامی گری داشت و بعدها به نام «رضا ماکسیم» و سپس به رضاخان پهلوی معروف شد. وی در 24 اسفند ماه سال 1256 هجری خورشیدی در روستای آلاشت از توابع سوادکوه مازندران، در خانواده ای نظامی به دنیا آمد.

پدر رضاخان پهلوی نظامی بود و مادرش «نوش آفرین» نام داشت که از اهالی شهر تهران بود. خاندان رضاخان از مردم لک الشتر بودند که در زمان نادرشاه افشار راهی مازندران شده بودند. زمانی که رضاخان تنها 40 روزه بود، پدرش از دنیا رفت. مادر به همراه رضاخان که در این زمان نوزاد بود، به نزد برادرش در تهران نقل مکان کرد. رضاخان پهلوی مدتها در کنار مادرش در فقر و تهیدستی زندگی کرد. او از همان ابتدا جوانی سرکش و زورگو بود و نسبت به همسن و سالانش هیکل تنومندتری داشت.

سلسله پهلوی-حکومت پهلوی-رضاشاه پهلوی

ورود رضاخان پهلوی به بریگاد قزاق

رضاخان پهلوی در سن 12 سالگی توسط یکی از بستگان نزدیک خود وارد نظام شد. در سال 1275 هجری شمسی، ناصرالدین شاه قاجار کشته شد. همین امر موجب شد تا نگهبانی از سفارتخانه و مراکز دولتی، به یکی از مهمترین دغدغه های حاکمان قاجار تبدیل شود. در این زمان از رضاخان پهلوی نیز خواسته شد تا در سفارتخانه تهران مشغول به فعالیت شود. وی توانست پس از مدتی وارد قزاقخانه شود.

ورود رضاخان پهلوی در قزاقخانه موجب شد تا مسیر زندگی او متحول شود. اکنون او در موقعیتی بود که به راحتی می توانست به مدارج بالاتر دست پیدا کند. در سال ۱۲۸۰ خورشیدی رضاخان پهلوی به عنوان سرگروهبانِ محافظین بانک استقراضی روسیه در مشهد منصوب شد. مدتی بعد نیز منصب وکیل‌باشی گروهان شصت تیری به او داده شد. گروهان شصت‌تیری به عنوان نخستین گروهان شصت‌تیرانداز در ایران بود که فعالیت آن همزمان با محاصره تبریز در دوره محمد علی شاه قاجار (همزمان با دوره استبداد صغیر) آغاز شد. از آنجا که رضاخان پهلوی از مسلسل‌های ماکسیم آن زمان استفاده می کرد، به نام «رضا ماکسیم» معروف شد.

پس از اینکه دوره استبداد صغیر محمدعلی شاه قاجار در سال 1287 خورشیدی به پایان رسید و تهران توسط قشون بختیاری و تبریز فتح شد، رضاخان پهلوی به همراه گروه محافظین عین‌الدوله، به فریمان فرستاده شد. در همین زمان رضاخان به عین‌الدوله نزدیک شد و تلاش زیادی برای آموختن خواندن و نوشتن کرد. یک سال بعد نیز به همراه سران بختیاری و ارامنه برای خواباندن شورشها و قیامهای محلی به زنجان و اردبیل اعزام شد. رضاخان پهلوی در جنگ با شورشیان از خود رشادت های زیادی را نشان داد. سپس با درجه یاوری (سرهنگی) به فرماندهی دسته تیرانداز رسید و در سال ۱۲۹۷ خورشیدی به فرماندهی آتریاد (تیپ) همدان منصوب شد.

رضاخان پهلوی و سرکوبی جنبش گیلان

زمانی که رضاخان پهلوی به عنوان فرماندهی آتریاد همدان انتخاب شد، میرزا کوچک خان جنگلی در گیلان سربرآورده بود. رضاخان برای سرکوب این جنبش به رشت اعزام شد. در نتیجه‎ی حضور او در گیلان، جنبش جنگل در هم شکسته شد و میرزا کوچک خان نیز در میان جنگل های گیلان درگذشت. با خواباندن شورش ها در شمال، امتیازی دیگر در کارنامه سیاسی رضاخان پهلوی ثبت شد.

رضاخان-رضاشاه-پهلوی

رضاخان و کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹

مهمترین قسمت زندگی سیاسی رضاخان پهلوی زمانی بود که به همراه سیدضیاء الدین طباطبایی (مدیر روزنامه رعد) اقدام به طراحی کودتا کرد. این کودتا در سوم اسفند ماه 1299 اجرا شد. قبل از اجرای کودتا، میان رضاخان پهلوی و سیدضیاء الدین گفتگوهایی انجام شد. در پی این مذاکرات، کودتایی ترتیب داده شد که به اعتقاد برخی از صاحب نظران، دولت انگلستان نقش مهمی را در آن ایفا کرده است. از نظر این گروه، دولت بریتانیا برای جلوگیری از نفوذ بلشویکها و کنترل اوضاع ایران، سعی داشت تا شرایط سیاسی را به نفع خود تغییر دهد.
نیروهای نظامی قزاق تمامی ادارات دولتی و مراکز نظامی کشور را تحت کنترل خود درآوردند و نزدیک به 100 نفر از روحانیون و سرشناسان کشور را بازدداشت و زندانی کردند. احمد شاه و ولیعهد او (محمد حسن میرزا) به کاخ فرح آباد گریختند و نخست وزیر (فتح‌الله خان سپهدار رشتی) نیز به سفارت انگلیس پناهنده شد.


پیروزی رضاخان پهلوی در کودتا

پس از اینکه کودتا به پیروزی رسید، احمدشاه قاجار، رضاخان پهلوی را با لقب «سردار سپه» به وزارت جنگ برگزید. سید ضیاءالدین طباطبایی نیز که نقش مهمی را در کودتا ایفا کرده بود، به عنوان نخست وزیر منصوب شد. رضاخان پهلوی تا سال 1302 در منصب وزارت جنگ باقی ماند. در طی این مدت (از سال 1299 تا 1302) وی سه نیروی قزاق، ژاندارمری و نظمیه را در هم ادغام و یک ارتش منظم به سبک اروپا را ایجاد کرد. سپس برای تقویت اقتدار ارتش، بودجه نظامی را افزایش داد. رضاخان پهلوی توانست با نیروی نظامی متحدی که ایجاد کرده بود، بسیاری از شورش ها و ناآرامی ها را سرکوب کند.


نخست وزیر رضاخان پهلوی

رضاخان پهلوی که تشنه قدرت بود، توانست در سال 1302 پست نخست وزیری را از احمدشاه قاجار بگیرد. احمدشاه قاجار که جوانی مسالمت جو بود و علاقه زیادی به اداره کشور و فعالیت سیاسی نداشت، تمامی اختیارات را به رضاخان پهلوی محول کرد و خود راهی اروپا شد. با این کار عملا کشور را به رضاخان سپرد. او نیز توانست در این مدت پایه های قدرت خود را محکم کند و سر انجام زمینه سرنگونی سلطنت قاجار را فراهم نماید.


پادشاهی رضاخان پهلوی

زمانی که احمدشاه ایران را به قصد سیاحت ترک کرد و رضاشاه به تنهایی مسئولیت اداره کشور را بر عهده گرفته بود، زمینه برای به قدرت رسیدن خاندان پهلوی و سقوط سلسله قاجار فراهم شد. سرانجام در روز 9 آبان 1304 خورشیدی رضاخان پهلوی توانست با فشار بر نمایندگان مجلس پنجم شورای ملی، ماده واحده ای را مطرح کند که طبق آن، احمدشاه از سلطنت خلع شد و حکومت‌ موقت،‌ در حدود قانون اساسی و قوانین موضوعه مملکتی به شخص آقای ‌رضاخان پهلوی واگذار گردید. همچنین «تعیین تکلیف حکومت قطعی» به مجلس مؤسسان واگذار شد. از این پس رضاخان با نام رضاشاه بر ایران سلطنت می کرد. در 4 اردیبهشت سال 1305 نیز مراسم تاجگذاری وی برگزار گردید.

رضاخان میرپنج-پادشاهی پهلوی-خاندان پهلوی


عملکرد رضاشاه پهلوی در منصب پادشاهی

رضاشاه پهلوی، برنامه منسجمی را برای سامان دهی به وضعیت اداری و اقتصادی کشور در پیش گرفت. در آغاز سلطنت او ایران فاقد نظام اداری، ارتش منسجم، راه های ارتباطی، نظام بانکی و اقتصادی مدرن بود. همچنین حکومت مرکزی قدرت کافی برای سرکوب کردن شورش های منطقه ای را نداشت. در گوشه و کنار ایران ایلات گاه و بی گاه شورش هایی را به راه می انداختند. از سوی دیگر نفوذ نیروهای انگلیس به جنوب و شوروی به شمال کشور، از دیگر مشکلاتی بود که رضاشاه پهلوی باید با آن دست و پنجه نرم می کرد. او از سال 1304 تا 1320 بر تخت سلطنت نشست و در این مدت تلاش کرد تا از ایران کشوری مدرن بسازد.

رضاشاه پهلوی با اقتدار تمام پادشاهی می کرد. بسیاری از مورخان او را دیکتاتوری سختگیر می نامند و برخی دیگر شخصیت دیکتاتور مآبانه او را لازمه شرایط و وضعیت آن روز ایران می دانند. در زمان او بسیاری از جراید و روزنامه ها توقیف شدند. بسیاری از آزادی خواهان نیز دستگیر یا کشته شدند. همچنین رئیس ایالات و عشایر تبعید شدند. با وجود این در زمان پادشاهی رضاخان پهلوی ایران کشوری بود که از گوشه و کنار آن بوی جدایی خواهی می آمد و هر کس ساز خود را می نواخت. بنابراین کشور به قدرتی برتر نیاز داشت تا تمامی بی نظمی ها را سامان دهد. از جمله اقدامات رضاشاه پهلوی در دوره پادشاهی می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • سرکوب مخالفان دستگاه حکومت
  • لغو قرارداد نفتی دارسی با شرکت نفت انگلیسی
  • متحد کردن ارتش و دادن یونیفرم به نیروهای نظامی
  • کشف حجاب و اجبار مردان به پوشیدن لباس های فرنگی
  • تأسیس رادیو و خبرگزاری پارس
  • فرستان دانشجویان ایران برای تحصیل به خارج از کشور
  • تاسیس بانک ملی ایران
  • تاسیس راه‌آهن سراسری ایران
  • تأسیس دانشگاه تهران
  • ساخت جاده (مهمترین آنها جاده چالوس و فیروزکوه بود)
  • لغو قرارداد کاپیتولاسیون
  •  تأسیس فرهنگستان ایران
  •  تلاش برای یکجا نشین کردن ایلات و عشایر
  • گسترش صنایع و ساخت کارخانه
  • جایگزین کردن تقویم خورشیدی جلالی به جای تقویم هجری قمری به عنوان تقویم رسمی ایران


 خلع رضاشاه پهلوی از سلطنت

در سال 1941 میلادی ( برابر با 1320 خورشیدی) جنگ جهانی دوم در اروپا آغاز شد. هیتلر (رهبر حزب سوسیالیسم آلمان) آغازگر این جنگ بود. در همین اثنا میان رضاشاه پهلوی و هیتلر گفتگوها و مذاکراتی انجام شد. رضاشاه برای کوتاه کردن دست انگلیسی ها و مقابله با زیاده خواهی های آنها، دست همکاری را به سوی هیتلر دراز کرد. اما این امر برای انگلیسی ها و شوروی که دشمن شماره یک هیتلر بودند، خوشایند نبود. بنابراین مخالفت خود را با حکومت رضاشاه پهلوی آغاز کردند. به همین دلیل در تاریخ سوم شهریور ماه 1320، نیروهای شوروی از شمال و نیروهای انگلیسی از جنوب وارد کشور شدند. ارتش ایران توانایی مقابله با نیروهای خارجی را نداشت و تسلیم شد. در نتیجه تهران توسط نیروهای شوروی و انگلیس تصرف شد.
با تصرف تهران، رضاشاه پهلوی از حکومت خلع و به جزیره موریس تبعید شد. پس از مدتی نیز به شهر ژوهانسبورگ منتقل شد. او تا آخر عمر در این شهر باقی ماند. سرانجام در روز 4 مرداد سال 1323، از دنیا رفت.

سلطنت محمدرضاشاه پهلوی

پس از تبعید رضاشاه، این بار نوبت فرزندش بود تا بر اریکه قدرت بنشیند. محمدرضاشاه پهلوی در 4 آبان ماه 1298 در شهر تهران متولد شد. او در 25 شهریور سال 1320 تاجگذاری نمود. محمدرضاشاه پهلوی در سوئیس تحصیل کرد و با اخذ درجه ستوان دوم از دانشکده افسری به کشور بازگشت. در آغاز تاجگذاری وی، قدرت اصلی در دست مجلس بود. از سال 1320 تا سال 1332 محمدرضاشاه پهلوی قدرت چندانی نداشت. در واقع او به عنوان یک مقام تشریفاتی در ایران حکومت می کرد و اداره کشور رسما توسط مجلس و نمایندگان صورت می گرفت. اما پس از سال 1332 تا 1357، محمدرضا شاه پهلوی همه اختیارات اداره کشور را عملا به دست گرفت.
از جمله عواملی که موجب افزایش قدرت محمدرضاشاه پهلوی شد می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • پشتیبانی آمریکا از سلطنت خاندان پهلوی
  • سیاست های زیرکانه احمد قوام و پایان دادن به حکومت خودمختار آذربایجان و کردستان
  •  کودتای 28 مرداد و برکناری محمد مصدق و به طور کلی ملی گرایان
  •  تسلط بر شرایط و اوضاع داخلی و سرکوب حزب توده

خانواده پهلوی-محمدرضاشاه پهلوی-محمدرضاشاه

فعالیت ها و عملکرد محمدرضاشاه پهلوی

محمدرضاشاه پهلوی به دلیل تحصیل در دانشکده افسری، علاقه خاصی به نظامی گری داشت. به همین دلیل بودجه نیروهای نظامی را تا حد زیادی افزایش داد. ناگفته نماند که قدرت گرفتن ایران و افزایش بودجه نظامی، با سیاست های آمریکا همسو بود. در کشور آمریکا، نیسکون (رئیس جمهور این کشور) نظریه دو ستونی را ارائه داد. براساس این نظریه باید در منطقه خلیج فارس دو قدرت اقتصادی و نظامی پایه ریزی می شد. براساس نظر نیکسون، می بایست ایران نقش نظامی و عربستان نقش اقتصادی را در منطقه بر عهده بگیرند. ایالات متحده برای اجرای این تئوری، تلاش زیادی کرد تا ایران را به کشوری قدرتمند در منطقه تبدیل کند.

کمک های نظامی ایالات متحده به ایران، فروش تسلیحات و همچنین اعزام نیرو برای آموزش نظامیان ایرانی از جمله اقدامی بود که ایالات متحده برای اجرای تئوری نیکسون در پیش گرفت. بنابراین محمدرضاشاه پهلوی مهمترین سیاست خود را افزایش بودجه نظامی قرار داد. در دوره سلطنت وی، نیروی نظامی ایران تا حد زیادی قدرت گرفت.
از دیگر اقدامات وی می توان به انقلاب سفید اشاره کرد که در اوایل دهه 40 خورشیدی آغاز شد. مهمترین نتیجه و دستاورد انقلاب سفید، تقسیم اراضی میان کشاورزان و از بین بردن سیستم خوانین بود. در این میان برخی از کارکردهای انقلاب سفید با مخالفت روحانیون مواجه شد. امام خمینی (ره) در راس مخالفین انقلاب سفید قرار داشت و مخالفت خود را با این سیاست ها اعلام کرد.

مخالفت علنی امام (ره) با سیاست های محمدرضا شاه پهلوی در قرارداد کاپیتولاسیون علنی شد. بر طبق این قرارداد، تمامی نیروهای نظامی آمریکایی در ایران از مصونیت قضایی برخوردار بودند. به این معنا که در صورت ارتکاب جرم نظامیان آمریکایی، محاکم قضایی ایران از رسیدگی به جرم آنان منع شده بودند. این قرارداد خشم امام را برانگیخت و مخالفت صریح خود را با قرارداد کاپیتولاسیون اعلام کرد. در پی افشاگری های امام، حکومت پهلوی وی را به عراق و سپس فرانسه تبعید کرد.


سقوط پادشاهی محمدرضاشاه پهلوی

امام خمینی از سال 1342 تا سال 1357 در تبعید ماند. اما در این سالها تلاش می کرد تا از راه دور، مردم را نسبت به وابستگی شدید حکومت پهلو به کشورهای غرب آگاه سازد. در پی تلاش هایی که از سوی امام خمینی در خارج از کشور و نیروهای مخالف در داخل ایران صورت گرفت، سرانجام در 22 بهمن ماه سال 1357 حکومت پهلوی سقوط کرد و جمهوری اسلامی ایران جایگزین آن شد. محمدرضاشاه پهلوی نیز در تاریخ 11 دی ماه، به بهانه درمان بیماری از کشور گریخت. وی مدتی را در مصر زندگی کرد و سرانجام در 5 مرداد ماه 1359 در سن 61 سالگی در اثر بیماری سرطان درگذشت.

دختر مسیحی رضا شاه

مسیحیت ، دین دختر رضا پهلوی

دختر مسیحی رضا شاه

مجوز پوشیدن لباس روحانیت در دوران پهلوی

مجوز پوشیدن لباس روحانیت در دوران پهلوی

معشوقه محمد رضا پهلوی

درباره معشوقه محمد رضا پهلوی چه می دانید؟

معشوقه محمد رضا پهلوی

عکسی از دختران رضاخان پس از کشف حجاب!

عکسی از دوران پهلوی اول

عکسی از دختران رضاخان پس از کشف حجاب!

نظر کاربران

هنوز هیچ نظری ثبت نشده است.
شما اولین نفر باشید.

 

فهرست

تازه ها

عضویت

تماس با ما